Yukarıdaki sözler efsanevi Beatles grubunun öldürülen solisti John Lennon’un “Imagine” (Hayal et!) adlı şarkısının sözleridir. Lennon iyi bir müzisyen olmasının yanında bu şarkıdan da çok iyi anlaşılacağı üzere bir sosyalist hatta daha da ötesinde bir anarşistti. Ama hepsi bir yana o bir hayalciydi de… Hayal dünyasının genişliğini de gerek müzikleri gerekse yazdıkları ile kitlelere yaymaya çalışıyordu. Sonunda belki de hayallere sürüklediği ve bunalım yaşattığı bir “hayranı” tarafından 1980’de bir suikaste kurban gitti.

Bu yazıda John Lennon’u anlatacak değilim. Sadece Lennon’un sanal dünyası ne kadar gerçek ise bugün gençler olarak bizlerin yaşadığı dünyanın da ancak o kadar gerçek olduğunu düşünüyorum. Evet, dünyanın hengamesinden, zorluklarından ve dağdağasından bıkan gencecik ruhlarımız kaçacak bir delik aramış ve imajiner bir dünyaya sığınmış. Sanal dünya da dediğimiz bu alan büsbütün hayallerimizden ibaret aslında. Sanal dünyada isimlerimizin yerini ‘nick’ler alıyor ve kimliklerimiz de isimlerimiz gibi sanallaşıyor. Gerçek isimlerimizin bile bize aitliğini sorguladığımız bu dünyaya bir de “sanal dünya” fenomeni eklenince iş içinden çıkılmaz bir hâl alıyor.

İdealist felsefeci Platon bu dünyayı hakikatlerin birer gölgesi olarak tanımlamıştır. Esasında gördüklerimiz idealar dünyasındaki gerçek nesnelerin birer yansımasıdır ona göre. Bu sebeple de eşyanın ötesine geçmemiz gerektiğini salıklamıştır. Sebeplerin kesif dünyasının Platon’u bunalttığını düşünüyorum. O da bu imajiner yaklaşımla bu sıkıntıdan kurtulabileceğini düşünmüş olmalı. Ancak biz bugün Platon’un “gölgeler” olarak tanımladığı bu dünyadan tıpkı onun gibi kaçarken aslında çok daha “sanal” ve “gerçek dışı” bir dünyaya adım attığımızın farkında mıyız acaba?

Yanlış anlaşılmasın… İnternet çağının gençleri olarak teknoloji ile iç içe olmamızdan şikayetçi olmamız söz konusu değil. Bizi bu konuda eleştirenleri de anlamıyoruz zaten. Yani neden sadece geçmişe ait şeyler iyi ve güzel de bizim çağımıza ait şeyler “tu kaka” ilan edilir bir türlü anlam veremiyoruz. Ancak gerçek şu ki, her çağın tehlikeleri olduğu gibi bu çağın da tehlikeleri var. Hem de bu sefer çok daha yakınımızda dolanıyor bu tehlikeler. Asıl önemli olan mesele ise bu tehlikenin boyutlarının farkında olmak ve “hayal” ile “gerçeği”, “iyi” ile “kötüyü” ayırt edebilmektir. Bunu da sadece söylemesi kolay pek tabii ki!

John Lennon’un kurguladığı dünyaya bir dönelim şimdi. Bakınca göreceğiz ki her şeyin en kolayı hayal edilmiş. Bir nevi cenneti dünyada kurgulamış. Ancak hepimiz gün gibi biliyoruz ki, bu türden bir hayatın tohumları bu dünyada atılmamıştır. Gerçeklerden örülü dünyamızda “iyi” ve “kötü”, “hüzün” ve “mutluluk” gibi zıt değerler bir arada var olmuşlardır. Belki de birbirlerini dengelemektedirler. Tıpkı uzak doğu felsefecilerinin “yin/yang” öğretisi gibi. Bu sebeple de “idealize” bir dünya anlayışı hayalden öteye geçemez. Biz bunu kendi sanal dünyalarımızda çok sıkça yaparız. Sanal kimliklerimizde kusurlara genelde yer yoktur. Sadece en beğendiğimiz yanlarımızı açığa vururuz. Çoğu zaman kendi isimlerimizi bile kullanmayız. Her zaman en beğendiğimiz fotoğrafımızı “avatarımız” yahut “görüntü resmimiz” olarak belirleriz. Çoğu zaman bunu “fotoshop” marifetiyle en güzel hale getirmesini de biliriz. İşte böylesi sanal bir dünyada yaşarız, vaktimizin çoğunu da burada değerlendiririz. Çünkü bu bize haz verir. Genç olmanın en heyecan verici özelliklerinden biri de zaten “hayal kurma” yeteneğimizin doruk noktalarda olmasıdır. Ancak buna kendimizi fena halde kaptırdığımız anlarda, pergelin ucu artık sabit değildir. Kendi öz gerçekliklerimizden fena halde kopmuşuzdur. Bu bir nevi bilinç kaybıdır ve bilinçli yahut bilinçsiz bir şekilde gerçekleşebilir. Peki bir anda elektrikler kesilse, bağlantımız kopsa yahut bilgisayarın düğmesine bastığımız anda geri döneceğimiz yerde bıraktıklarımız yine kendi öz gerçekliklerimiz olmayacak mıdır?

Bilinç kaybı arzu edilesi yahut özenilesi bir şey olmasa gerek. Bugün biz gençlerin karşısında bu türden bilinç kaybettirici özellikte bir çok nesne bulunmakta. Uyuşturuculardan tutun da, haplara, alkole, tüketim ürünlerine, fantezilere, oyunlara ve hi-tech ürünlere kadar geniş bir yelpazede bir çok meta hep bizim bilinç kaybımızı sağlamak ve kendimizi kaptırmak için kurulmuş, çoğu zaman da masum gibi görünen tuzaklarla doludur ne yazık ki. Evet bizim çağımızda genç olmak eskiye nazaran biraz daha fazla dikenli bir yolda yürümek anlamına gelebilir aslında. Ama ahir zaman dediğimiz zaman diliminde yaşadığımız göze alınacak olursa bu türden sıkıntılarla başa çıkabilecek güçte olmaktan da başka çaremiz yok. Hiçbirimiz yaşadığımız çağın günahlarından doğrudan sorumlu değiliz. Bunu bu noktaya getiren biz değildik ve bunun içinde kaybolup gitmeye de niyetimiz yok tabii ki. Eğer bu bir bataklıksa biz bataklıkta gül yetiştirmenin yahut etekleri ıslanmadan bataklıktan geçip gitmenin yollarının mümkün olduğunu da bilmekteyiz. Bu yolları aramakla da mükellefiz tabii ki.

Öncelikli olarak her zaman için sorgulayıcı olmak bir yoldur mesela. Evet sorgulamak çoğu zaman hazza ket vuran, keyfi kaçıran ve belki kaba tabirle “kafa bozucu” nitelikte bir davranış gibi gelebilir. Ancak “kafa yapıcı” nesnelerin bizi öz gerçekliklerimizden koparıp bataklığın derinliklerine çekmesini engellemek için bu türden bir sorgulama mekanizmasına ihtiyacımız var. Pergelin bir ucu her zaman hakikat üzerine demirli durmalıdır. Yoksa sahil-i selametten ve güvenli kıyılardan uzaklaşma ihtimali vardır. Bunu da hiç birimiz arzu etmeyiz.

Biz gençler olarak sanal dünyanın bize sunduğu nimet ve avantajlardan sonuna kadar faydalanmak istediğimiz kadar önümüze çıkardığı tuzaklardan da kaçabilmenin yollarını çok iyi öğrenmek durumundayız. Şüphesiz bu bir erdemdir. Bunu başarabildiğimiz ölçüde de gerçekten saadeti yakalamış oluruz.

Bu noktada “mutlak gerçek”, “mutlak mutluluk” gibi kavramların ayrımını yapmanın da gerektiğini düşünüyorum. Zira inanan bir genç, her zaman “saadeti dareyni” arzular. Yani her iki dünyada da mutluluk peşindedir. Bu dünyada ise “mutlak manada” mutluluğun olmadığını bilmek durumundayız. Mutlak mutluluk ise hani o John Lennon’un hayal ettiği tarzda “dertsiz, tasasız” mutluluk gibi bir şey muhtemelen. Bu ise “bu dünyada mutlak rahat yoktur” düsturuna binaen bu dünya şartları açısından imkânsızdır. O halde ancak mutlak mutluluğu (ahiret saadeti) netice verebilecek olan bir dünya hayatı elde edersek “saadeti dareyn” hediyesini kazanmış oluruz. Yoksa bu dünyada elde edeceğimiz hazlar bizi hakikatin merkezinden kopartabilir. Gerçek olmadığı sürece de elde edilen hiçbir şeyin kıymeti yoktur. Tıpkı Matrix üçlemesinin baş kahramanı Neo’nun yaptığı gibi kırmızı yahut mavi haptan birini seçmemiz gerekmektedir. Ne demişti Morpheus: Mavi hapı alırsın ve hikâye burada biter. Sabah yatağında uyanırsın ve neye inanmak istiyorsan ona inanırsın. Eğer kırmızı hapı seçersen harikalar diyarında kalmaya devam edersin ve sana tavşan deliğinin ne kadar derin olduğunu gösteririm.

Bunun üzerine Neo kırmızı hapa doğru uzanır. Çünkü gerçeği merak etmektedir. Morpheus bu noktada bir uyarı yapmak gereği hisseder: Sana sadece gerçeği vaad ediyorum fazlasını değil.

Evet işte anlatmak istediğim tam olarak bu. Sadece gerçeğin peşinde isek hepimiz kırmızı hapı seçmek durumundayız. Uyutulduğumuz ve yittiğimiz bu sanal dünyadaki derin uykumuzdan uyanıp Harikalar Diyarı’na koşmalıyız. Çünkü gerçeği, sadece gerçeği istemeliyiz. Cehaletin verdiği sahte mutluluğa da kanmamalıyız.

İşte Neo’nun da hikâyesi uyutulduğu sanal dünyadan yani Matrix’ten “Wake up Neo-Uyan Neo!” parolasıyla uyandırılıp asıl içinde bulunduğu karanlık gerçeğe gidişin hikayesidir… Ancak bizim anlatmak istediğimiz öz gerçekliğimiz ise Neo’nunki gibi karanlık değildir. Bilakis uyuduğumuz sanal âlemden uyanışımız neticesinde dünyamız daha bir aydınlanacak ve gerçek manasını bulacaktır. O zaman işte bu dünyada bir yolcu olduğumuzu hatırlayacak, sanal alemlere dalıp ebede giden ahiret trenini kaçırmayacağız. Zira dünya akıp giderken biz olduğumuz yerde oyalanamayız…

Tam da bu sebeple bir süreliğine bilgisayarımızın “power” tuşuna uzunca basalım… Ekran kararsın… Böylece zihnimiz aydınlansın… Ve kalkıp en yakın pencereden ufuklara bakıp gerçeğe ve ebediyete giden yolun izlerini arayalım… Mehtaplı bir gecede Samanyolu’nu gördüğümüz gibi, ebediyete giden nurlu yolu görelim…

İnsanın en değerli şeyi nedir diye sorulsa şüphesiz ‘imanıdır’ diyecektik. Yine de öyle deriz. Ama imanın hemen yanı başında öyle değerli bir şeye sahiptir ki insanoğlu eğer onu elinde bulundurmuyorsa imanı da şüpheye girebilir: Bu şey özgür bir ruhtur…
Hürriyet düşüncesi öyle parlak bir düşüncedir ki; bir anda insanı kainattaki diğer bütün mahluklardan daha üst bir dereceye yükseltmiştir. Evet insanı insan yapan ve onu bütün canlı ve cansız varlıkların üstünde bir makama yükselten özgür iradesidir.
Bizler Allah’ın, insan dahil bütün mahlukları Kendisine kulluk etsin diye yarattığına inanmaktayız. Bunun yanında, Allah insana seçim özgürlüğü de bahşetmiştir. İşte insanı sözgelimi meleklerden farklı kılan bu özelliğidir. İnsan, Allah’a kul olmayı kendi öz iradesiyle seçer. Bu sebeple de meleklerin üstünde bir yere sahip olabilir. Üstelik insan Allah’a olan bu bağlılığıyla kainattaki başka hiç bir şeye eğilmeyeceğini ilan etmiş olur. Fatiha suresinin en önemli ayetlerinden olan “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” ayetleri işte bu hakikatin ilanıdır. Evet Allah’a kul olan insanoğlu başka her şeyin kulluğundan azat olur. Artık ne bir lokma rızık için birine tamah edecek, ne de hayatı için birinden aman dileyecektir. Çünkü o her şeyin yaratıcısı ve sahibi olan Allah’a inanmakta ve O’na dayanmaktadır. Kainatın Sahibine dayanan bir kul, başka hangi şeye kulluk edebilir ki!
İşte insanı gerçek manada özgür kılan bu düşüncedir. Zira insan yaratılış itibariyle zayıf ve aciz olmakla beraber; ihtiyaçları ve de arzuları, kudretine nispetle sonsuz büyüklüktedir. Tam da bu sebeple Kudreti Sonsuza dayanmak ve ondan aman dilemekte zerre kadar tereddüt etmez. Çünkü kendisini ve her şeyi yaratana karşı olan bu tebaiyeti onu başka her şeyin kulluğundan ve minnetinden kurtaracaktır. Bunun aksini iddia edenler ve Firavun gibi kendi iradesinde bir uluhiyet tevehhüm ederek, bencilce kendi gücüne güvenenler ve insanın her şeye gücü yeteceğine inananlar, hezeyanlarıyla oyalanan, kendilerini kandıran ve aslında içten içe acziyetlerini ortaya koymaktan kendilerini alamayan bir grup çaresizden başkaları değildir…
İşte böylesi bir iradenin arkasına sığınan insan, kainat tarihinde başka hiçbir canlıya tanınmayan sonsuz bir özgürlük dünyasına adım atar. Artık insanın önünde Kudreti Sonsuzun yarattığı kainatın hikmet dairesindeki kuralları haricinde bir engel yoktur. Sebepler dediğimiz kurallar manzumesi ise yine her şeye gücü yeten Allah’ın dilemesiyle var olan ve yine dilemesiyle kendisine ve istediği kişilere ram olan, boyun eğen kurallardan ibarettir. Evet özgür insanın önünde yasaklar yahut engeller yoktur bir takım insanların iddia ettiği gibi… Bilakis sadece fıtrata ve yaratılışa uygun olarak bazı kurallar vardır. Ve insan sonsuz bir özgürlük tutkusuyla bu kurallara uyacağına söz verir. Bu kurallar insan hayatını kolaylaştıran şeylerden başka bir şey de değildir esasında. Örneğin yer çekimi de bir kuraldır. İnsan buna ister istemez uyar. Buna karşı çıkmaya kalkmanın bir anlamı da yoktur. Ancak kainatın bir başka kuralına uygun davrandığı zaman insanoğlu bazı vasıtalarla yerçekimine karşın uçmayı da becerebilmiştir. İşte bu da Allah’ın iradesi ile onun hikmetli kurallarının O’na boyun eğmesine bir örnektir.
İnsan özgürdür ve özgürlüğünün değerini bilmelidir. Hiçbir insan bir başkasının özgürlüğüne sınır koyamaz. Aynı şekilde hiçbir insan başka bir canlının özgürlüğünü de sınırlayamaz. Allah’ın, insanın faydasına sunduğu birtakım dünya nimetleri müstesna… İnsan bunlardan da ihtiyacı dairesinde ve açgözlülükle tüketmeden, hırsa girmeden, israf etmeden istifade edebilir. İnsan başkasına köle olmadığı gibi, kendi egosuna ve hırslarına da köle olmamalıdır. Esaretlerin en büyüğü şüphesiz insanın nefsine olan esaretidir. Çünkü bu kurtulması en zor ve insanlık için en tahrip edici esarettir. İnsanın bedeni esir alınabilir. İnsan bu esaretinin içinde özgür bir ruha sahipse her şeye rağmen özgür sayılır. Ancak insan kendi bedenine esir olduğu zaman onu hiçbir şey kurtaramayabilir.
İnsan inandığı ölçüde özgürdür. İnanmıyorsa korkularının ve benliğinin mahkumu olabilir. Özgürlüğe inanmak, özgürce inanmak ve sonsuza dek özgür kalmak dileğiyle…

Büyük Filozoflar dizisine öncelikle ve tabii olarak Yunan ve Uzak Doğu felsefesinin erken dönemdeki ana filozoflarını tanıtarak başladık. Esasında benim İnsanlık Düşünce Tarihi olarak tanımlamayı daha doğru bulduğum Felsefe tarihinin coğrafi, etnik ya da dinî bir kökeni yoktur. Ben topyekûn insanlık düşünce tarihini ele almayı ve geçmişe bu bağlamda bakmayı daha doğru buluyorum. Yani ister Yunanlı, ister Uzak Doğulu olsun her bir düşünürün insanlığın kolektif tarih ve şuuruna katkıları ve etkileri vardır. Bu yadsınamaz. Aynı şekilde felsefe ile dini, bu bakımdan ince bir çizgiyle ayırmayı da daha mantıklı bulmaktayım. Şüphesiz felsefe ve din ilgi alanları bakımından birçok noktada birleştikleri gibi, daha birçok noktada da ayrışmaktadır. Bu ayrışma ve birleşme noktalarını iyi tespit etmek, felsefe ve dini birbirinden ayırmak gerektiğini düşünüyorum. Bu böyle olmasa din ve felsefe birbiri ile çatışır hale gelecektir ki, bu düşüncenin önündeki en tehlikeli virajdır. Büyük bazı düşünürlerce telaffuz edilen “dindar felsefe” düşüncesi ise yukarıda değindiğimiz ayrışma ve birleşme noktaları düşüncesine uyarlanabilir. Felsefe ve din, birleştiği ilgi alanlarında pek tabii ki bir arada götürülebilir. Hatta din felsefi düşüncenin arka planını dahi oluşturabilir. Ancak ne din ne de felsefe birbirini ikame edemez ve birbirinin yerine geçemez. Ancak daha üst bir yapı olduğundan felsefenin dine tabi olması gibi bir formül mantıklı olabilir. Bu bağlamda tanıtacağımız Gazali’yi bir filozof olarak takdim etmenin pek de gerekli olduğunu düşünmüyorum. Zira bizzat Gazali’nin kendisi de böyle bir sıfatı kabul etmeyecektir. O halde “Büyük Filozoflar Dizisinde” mutlaka anılması gereken, ama bir filozof olarak da tasnif etmenin mümkün olmadığı Gazali’yi nasıl takdim edeceğiz? Ben bir İslam düşünürü yahut Müslüman düşünür demeyi tercih ederim. Peki, eğer Gazali filozof değilse, onu neden felsefe ile birlikte anıyoruz? Şunu söylemek gerekir ki, Gazali felsefe ile oldukça fazla uğraşmıştır. Ancak onun felsefe ile uğraşısı ünlü kitabına da ad olan felsefenin “tutarsızlıklarını” ortaya koymak ve tabiri caizse filozofların foyalarını ortaya çıkarmakla sınırlıdır. Tam da bu sebeple Gazali’yi kimileri filozof olarak tanımlamaktan çekinmemektedirler. Çünkü felsefeyi sevmese de Gazali felsefe ile meşgul olmuştur.

Bu bakımdan İslam Felsefesi kavramını da biraz ele almak gerekir. Zira İslam bilindiği gibi bir dindir, hem de en son ve mükemmel dindir. Şimdi hal böyle iken İslam Felsefesi kavramını nasıl değerlendirmek gerekir? Sözgelimi İslam felsefesi ile Yunan felsefesini kıyaslarken bir din ile bir kültürel altyapıyı kıyaslamak zorunda kalacağız ki; bu bilimsel yaklaşım açısından pek de tutarlı bir davranış olmayacaktır. İslam’ı felsefenin bir departmanı olarak görmek doğru değildir. Zira İslam yukarıda da belirttiğimiz gibi felsefi görüşler beyan etmez. Başka felsefeleri eleştirip, bunların yerine yahut üzerine sistemler inşa etmez. İslam kendi değişmez ve ebedi görüşlerini ortaya koyar ve alternatif kabul etmez. Dolayısıyla bu özellikleriyle felsefenin bir departmanı olmaktan çok uzaktır. Felsefe üstü bir statüsü vardır. Ancak Müslümanlık arka planı ile düşünce üreten felsefecilerden bahsetmek mümkündür. Bunlara örnek olarak da Farabi ve İbni Sina verilebilir. Nitekim burada bahsetmeye çalıştığımız Gazali de; Farabi ve İbni Sina gibi o dönemin ünlü İslam düşünürlerinin felsefi düşüncelerini eleştirmektedir. Zira Gazali’nin dünyasında iman en birincil dayanaktır. Ancak Farabi Eflatuncu, İbni Sina ise Aristocudur. Öyle ya elinde İslamiyetin değişmez ve alternatif kabul etmez hakikatlerini bulunduranların Aristocu yahut Eflatuncu olmaları Gazali’ye kabul edilebilir gelmemektedir. İşte bu sebeple hayatını felsefenin ve felsefecilerin tutarsızlıklarını ispatlamaya adar. Gazali felsefe ile iştigal olanları ve onu ana kaynak olarak kabul edenleri aklı imanın üstüne koymakla itham eder. Aynı şekilde Gazali kimilerine göre dini, bilimsel bilginin bir karşıtı olarak yorumlamaktadır. Felsefenin temel taşı olan şüphecilik Gazali’de felsefeye karşı en birinci silah olarak karşımıza çıkmaktadır. Dini, dogmacılıkla suçlayanlara karşı Gazali, bilimin dogmalarını ortaya koyarak mücadele eder.

Biraz da Gazali’nin şahsiyetiyle ilgili bilgi vermekte fayda var. Gazali İran’ın Tus şehrinin Gazal kasabasında miladi 1058 yılında dünyaya geldi. Çocukluğundan itibaren ilim ile meşgul olmaya başlar. İlim tahsili için de civar medreselere sürekli seyahatlerde bulunur. Bir gün böylesi bir seyahat sırasında başına gelen ilginç bir vakayı şu şekilde aktarır: “Bir grup yol kesici karşımıza çıktı. Yanımda olan her şeyimi alıp gittiler. Arkalarından gidip kendilerine yalvardım. Ne olur işinize yaramayan ders notlarımı bana verin. Reisleri; “Onlar nedir? Nasıl şeylerdir?” diye sorunca; “Onları öğrenmek için memleketimi terk ettim, gurbetlere gittim. Filan yerdeki birkaç tomar kâğıtlardır” dedim. Eşkıyaların reisi güldü; “Sen o şeyi bildiğini nasıl iddia ediyorsun, biz onları senden alınca ilimsiz kalıyorsun” dedi ve onları bana geri verdi. Sonra düşündüm, Allah ü Teâlâ, yol kesiciyi beni ikaz için o şekilde söyletti, dedim. Tus’a gelince üç yıl bütün gayretimle çalışarak, Cürcan’da tuttuğum notların hepsini ezberledim. O hâle gelmiştim ki, yol kesici önüme çıksa, hepsini alsa, bana zararı dokunmazdı.”

İşte bu şekilde ilmi aklına ve kalbine nakşeden Gazali ömrünü ve bütün bilgisini hep inandığı dinin gerçeklerini anlatmaya ve ispat etmeye adayacaktır. Gazali fıkıh haricinde zamanın ilim merkezi olan Nişabur’da hadis, kelam, mantık, hukuk ve münazara ilimlerini de öğrenmiştir. Bu temel eğitimler onun düşünce dünyası ve yönteminde büyük ölçüde hissedilebilir. Gazali büyük bir ilim sahibidir. Böylesi bir ilim sahibinin de devrin yöneticileri tarafından fark edilmemesi imkânsızdır. İşte Selçuklu’nun en parlak devrinde büyük devlet adamı Nizamülmülk de Gazali’deki cevheri fark etmiş ve kendisini saraya davet ederek bir nevi danışman olarak faydalanmıştır. Gazali bu sırada 34 yaşındadır ve Nizamiye Üniversitesi olarak tabir edilen ilmi kurumun başına getirilir. Burada yüzlerce insan yetiştirmiş ve birçok da kitap yazmıştır. Kitaplarından en meşhurları İhya-u Ulumuddin (Din İlimlerinin İhyası), Kimya-yı Saadet (Mutluluğun Kimyası) ve Tuhafatul Felasife’dir (Felsefenin Tutarsızlıkları).

Özellikle İhya-u Ulumuddin İslam kaynak kitapları arasında en mertebeli ve üstün kitaplardan biri olarak kabul edilmektedir. Gazali’nin eserleri o kadar çoktur ki, kimileri 1000’den fazla eser kaleme aldığını söylemektedir. Bu da onun ilmi boyutunun büyüklüğünü gösteren bir bilgidir. Ayrıca kitapları da birçok dünya diline tercüme edilmiş ve Batı dünyasını aydınlatmıştır. Ancak üzücü olan şudur ki, Moğol istilası sırasında Gazali’nin söz konusu eserlerinin birçoğu da yok olmuştur. Bu sebeple de eserlerinin tam tasnifi yapılamamaktadır.

İmam Gazali’nin miladi 1111 yılında vefat ettiği bildirilir. Gazali 52 yıllık hayatında hep İslam ilimlerinin yeniden diriltilmesini amaçlamıştır. Bunun bir sebebi de, o dönemde Yunan felsefesinin İslam düşünce dünyası üzerinde etkilerinin artmış olması ve yine İslam düşüncesinde farklı Batıni fırka ve grupların ortaya çıkmasıdır. Bu bakımdan Gazali İslam’ın kalesinde açılan gedikleri ilminin büyüklüğü ölçüsünde kapatmaya çalışmıştır denilebilir.

İdealar kuramı
Platon’un idea kavramı ile ne kadar önemli bir noktaya vurgu yaptığını anlamak için onun fizik ve metafizik diye ikiye ayırabileceğimiz evren algısından bahsetmek gerekir. Platon’a göre fiziki evrende algıladığımız hiçbir nesnenin zihnimizde canlandırdığımızla yüzde yüz uyumlu olduğunu söyleyemeyiz. Ona göre fiziki evren hakkındaki bilgimiz ancak bir kanı ve algıdan ibarettir ve tam bir kesinlikten söz edemeyiz. Platon fiziki evrendeki algılarımızın yuvarlamalardan ibaret olduğunu söyler. Hatta Platon nesnelerin olduğu kadar “güzellik, adalet” gibi soyut kavramların da kendilerine has bir ideaları olduğunu iddia etmiştir. İdealardan oluşan bu mükemmel dünya doğrudan fiziki dünya ile ilgili değildir tamamen bağımsızdır. Bu fikri kedi örneğiyle açıklayabiliriz. Platon’a göre kedi dediğimiz zaman Tanrı’nın yarattığı tek bir kediden bahsederiz. Hâlbuki dünya üzerinde yaşayan birbirinden farklı binlerce kedi türü olabilir. Ancak bunların varlığı, doğum ve ölümleri o ideal kedi kavramından bağımsızdır. İdealar dünyasındaki kedi gerçek kedidir, dünyadakiler ise sadece görüntülerden ibarettir.
Özetle Platon’a göre fiziki dünya idealar evreninin kötü bir kopyasından ibarettir.
Platon bu felsefi temelden hareketle ömrünün ahirinde ideal devleti de tanımlama yoluna gitmiştir. Devlet isimli diyalogunda belirttiğine göre insanların toplu yaşamalarına yol açan, bir başka deyişle toplumu oluşturan sebep, insanların kendi kendilerine yeterli olmayıp, yaşamak için başka insanlara olan gereksinmeleridir. Örneğin çiftçi kunduracının yaptıklarına kunduracı çiftçinin yetiştirdiklerine muhtaçtır. Kısacası, toplumu oluşturan şeyin bu iş bölümü olduğu söylenir. Bu iş bölümünden yola çıkılarak sınıflı toplumun yapısı oluşturulmaya çalışılır. Böylece Platon’un Devlet isimli eserinde taslağını çizdiği “ideal devlet”in iki ana sınıfı ortaya çıkmış olur. “Yöneticiler” ve “yönetilenler”… Platon’un ideal devlet anlayışı bir çeşit kast sistemini içermekte ve keskin sınıfsal ayrımlar göz etmektedir. Platon’un gerçekleşmesinin imkânsızlığını kendisinin de sonradan anladığı ideal devlet anlayışına Ütopya adı verilmiştir. Platon devlet ile ilgili konularda da “her şeyin ölçüsü insan değil, Tanrı’dır” demektedir.

Felsefî mirası
Platon’un en önemli felsefi mirası gerçek varlıkların sadece nesnelerden ve maddeden oluştuğunu öngören Materyalizm görüşü karşısında, ideaların ve metafiziğin de gerçekliğini kabul eden İdealizm yaklaşımını öne sürmesidir.

Platon’a eleştiriler
Platon’un dünya algısında tevhid inancının ve doğu mistisizminin kırıntılarını bulmak mümkündür. Zira onun için “Attika (Atina) dilinde konuşan Musa’dır” denilmiştir. Her şeyden önce maddesel dünya görüşünü tamamen yerle bir eden idealist bir bakış açısına sahip olması zikredilmeye değerdir. Ancak Platon mağara örneğinde de anlatılmaya çalışıldığı gibi idealar teorisiyle hakikati sadece küçük bir vechiyle yakalayabilmiştir. Zira Platon’a göre fiziki dünya sadece gölge niteliğinde görüntü ve yanılgılardan ibaretken, asıl olan idealar âlemidir. Hâlbuki en büyük hakikatin membaı olan Kur’an-ı Kerim’in hakikatli bir tefsiri olan Risale-i Nur eserlerinde Bediüzzaman Said Nursi, eşyanın (maddenin, nesnenin) hakikatinin sabit olduğunu dile getirir. Kâinata Allah’ın isimlerinin cilveleri hesabı ile bakan Nursî, o isimler hakikat olduğundan onların mazharları olan eşya da hakikatte vardır ve vehmi ve hayali değildir demektedir. (Risale-i Nur Külliyatı, Lem’alar, 9. Lem’a.)
Said Nursî tam bir katiyetle maddenin vehmi ve hayali olmayacağını söyleyerek hem Platon’u tashih etmiş, hem de Vahdet-i Vücudçulardan (fiziki dünyayı yok sayanlar) bazılarının vehimlerini izale etmiştir.
Hâlbuki Platon’un da ucundan yakaladığı hakikat maddenin maddiyat itibariyle değil mana itibariyle gölgelerden ibaret olduğudur. Evet, hakikatte var olan madde, ahirete bakan yönüyle bir hayal, oyun ve oyalamadan ibarettir. Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.
Platon’un ruhun varlığı ve ölümsüzlüğü ile ilgili tespiti de hakikate yaklaştığı noktalardandır. Platon’un ruha kodlanmış bilgi olarak ifade ettiği “doğuştan gelen bilgiler” ise aslında Kur’an-ı Kerim’de de anlatılan “Allah Âdem’e eşyanın isimlerini öğretti” şifresine benzemektedir. Yalnız Platon bunu ruhun ölümsüz olduğundan daha önce dünyaya defalarca gelişine bağlarken, esasında Kur’anî bir bakış açısıyla dünyaya ilk kez gelen ruha ilham-ı ilahi tarafından kodlanan yahut ruhlar âleminde (âlem-i ervah) verilen ön bilgiler (apriori bilgi) yahut “eşyanın isimleri” olarak anlaşılmalıdır.
Platon’un ahlak felsefesinde “iyi” olarak tanımladığı amaç ise, hazcı dünya görüşünün aksine daha erdemli ve doğru bir yaklaşımın ürünüdür. Platon her şeyde ölçünün “tanrı” olduğunu söyleyerek evrensel kural koyucu olan Allah’ın varlığına remizlerde bulunmuştur.
Sonuç olarak Platon, Felsefe’nin en keskin ayrım noktası olan materyalizm-idealizm ayrışmasında idealizm cephesinde kuvvetli bir şekilde yer tutmaktadır. Ancak en büyük hakikat aslında felsefenin hep ıskaladığı yerde yani ikisinin tam ortasında olan noktadadır. Diğer bir deyişle kâinatın var edicisinin kâinatı anlamaya çalışan insana yol gösterici olarak gönderdiği Peygamber ve kitapları ile onların doğru yorumcularının işaret ettikleri yerdedir.